تاریخ انتشار:
طاعون از بیماری‌های عفونی مهم تاریخ بشر است؛ بیماری‌ای که در دوره‌های مختلف جان شمار زیادی از مردم را گرفته و بر ساختارهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جوامع اثر گذاشته است. عامل این بیماری باکتریِ یرسینیا پستیس است.
به گزارش آرشیو نیوز:
طاعون امروزه با تشخیص سریع و درمان آنتی‌بیوتیکی قابل‌درمان است، اما هنوز هم به‌طور پراکنده در برخی مناطق جهان دیده می‌شود. نوع ریوی بیماری می‌تواند به‌سرعت پیشرفت کند و یک وضعیت اورژانسی است.
سه همه‌گیری بزرگ طاعون
مورخان معمولاً از سه همه‌گیری بزرگ طاعون یاد می‌کنند.
طاعون ژوستینین
نخستین همه‌گیری بزرگ شناخته‌شده حدود سال ۵۴۱ میلادی، در دورهٔ امپراتور بیزانس ژوستینین، آغاز شد. بیماری در بخش‌هایی از امپراتوری بیزانس و مناطق پیرامون آن گسترش یافت و در موج‌های مختلف بازگشت. گزارش‌های تاریخی از مرگ‌ومیر گسترده حکایت دارند، اما به‌دلیل محدودیت منابع آن زمان، برآورد دقیق شمار قربانیان دشوار است.
مرگ سیاه
دومین همه‌گیری بزرگ که به «مرگ سیاه» معروف است، در میانهٔ سدهٔ چهاردهم میلادی به بخش‌های وسیعی از آسیا، اروپا و شمال آفریقا رسید. تجارت و رفت‌وآمد میان مناطق، در کنار گسترش جوندگان و کک‌ها، به انتشار بیماری کمک کرد.
این همه‌گیری جمعیت اروپا را به‌شدت کاهش داد و تغییراتی مهم در اقتصاد، نیروی کار و روابط اجتماعی به‌وجود آورد. در آن زمان، دانش پزشکی از نقش باکتری‌ها و راه‌های واقعی انتقال بیماری آگاهی نداشت؛ ازاین‌رو توضیح‌هایی مانند «هوای فاسد» یا مجازات‌های فراطبیعی رواج داشت. طاعون همچنین بازتاب گسترده‌ای در هنر و ادبیات آن دوره پیدا کرد.
همه‌گیری سوم
سومین همه‌گیری بزرگ در اواخر سدهٔ نوزدهم، ابتدا در چین، گسترش یافت و به نقاط مختلف جهان رسید. باکتری عامل طاعون در سال ۱۸۹۴ در هنگ‌کنگ شناسایی شد. پژوهش‌های بعدی نقش کک‌ها و جوندگان را در چرخهٔ انتقال بیماری روشن‌تر کرد و به شناخت علمی و کنترل بهتر آن انجامید.
عامل بیماری و راه‌های انتقال
باکتریِ یرسینیا پستیس معمولاً در چرخه‌ای میان جوندگان و کک‌های آلوده گردش می‌کند. انسان ممکن است از راه‌های زیر به طاعون مبتلا شود:
• گزش کک آلوده؛ یکی از راه‌های مهم انتقال بیماری از جوندگان به انسان.
• تماس با حیوان آلوده؛ تماس با بافت یا لاشهٔ حیوان مبتلا، به‌ویژه بدون تجهیزات محافظتی، می‌تواند خطرساز باشد.
• انتقال تنفسی؛ طاعون ریوی می‌تواند در تماس نزدیک با فرد مبتلا و از طریق قطرات تنفسی منتقل شود.
طاعون معمولاً به‌آسانی از انسان به انسان سرایت نمی‌کند. استثنای مهم، نوع ریوی بیماری است که در تماس نزدیک و بدون محافظت می‌تواند منتقل شود.
گونه‌های بالینی طاعون
طاعون بسته به بخشی از بدن که درگیر می‌کند، به چند شکل اصلی بروز می‌کند.
طاعون خیارکی
این شکل معمولاً پس از گزش کک آلوده ایجاد می‌شود. تب ناگهانی، لرز، ضعف و سردرد از نشانه‌های آن است. مشخصهٔ اصلی بیماری، تورم دردناک غدد لنفاوی است که بیشتر در کشالهٔ ران، زیر بغل یا گردن دیده می‌شود. به این غدد متورم «خیارک» می‌گویند.
طاعون خونی
در طاعون خونی، باکتری وارد جریان خون می‌شود. این بیماری ممکن است با تب، ضعف شدید، درد شکم و خون‌ریزی زیر پوست یا از دهان و بینی همراه باشد. در موارد پیشرفته، اختلال در خون‌رسانی می‌تواند به آسیب بافتی و سیاه‌شدن بخش‌هایی از بدن منجر شود.
طاعون ریوی
طاعون ریوی ریه‌ها را درگیر می‌کند و می‌تواند با سرفه، تنگی نفس، درد قفسهٔ سینه و گاهی خلط خونی همراه باشد. این نوع طاعون ممکن است به‌سرعت شدید شود و از فردی به فرد دیگر انتقال یابد؛ بنابراین به مراقبت فوری پزشکی و رعایت اقدامات کنترل عفونت نیاز دارد.
تشخیص و درمان
پزشک برای بررسی احتمال ابتلا به طاعون، علائم بیمار، سابقهٔ سفر یا حضور در مناطق آلوده و تماس با حیوانات یا کک‌ها را در نظر می‌گیرد. آزمایش نمونه‌های بدن نیز می‌تواند به تشخیص کمک کند.
درمان طاعون معمولاً با آنتی‌بیوتیک‌های تجویزی انجام می‌شود و باید هرچه زودتر آغاز شود. تأخیر در درمان، به‌ویژه در نوع ریوی یا خونی، خطر عوارض شدید را افزایش می‌دهد. بیمار مشکوک به طاعون ریوی ممکن است به مراقبت ویژه و اقدامات حفاظتی برای جلوگیری از انتقال بیماری نیاز داشته باشد.
افرادی که با بیمار مبتلا به طاعون ریوی تماس نزدیک داشته‌اند، باید در اسرع وقت با پزشک یا مسئولان بهداشت مشورت کنند. در برخی موارد، برای افراد در معرض خطر داروی پیشگیرانه تجویز می‌شود.
پیشگیری و کنترل
پیشگیری از طاعون بر کاهش تماس با جوندگان، کک‌ها و حیوانات آلوده متمرکز است:
• به جوندگان وحشی یا لاشهٔ حیوانات دست نزنید.
• زباله و مواد غذایی را در ظروف دربسته نگه دارید و راه‌های ورود جوندگان به خانه را ببندید.
• در مناطق پرخطر، برای کاهش تماس با کک‌ها از اقدامات محافظتی و مواد دفع‌کنندهٔ حشرات استفاده کنید.
• دربارهٔ پیشگیری از کک در حیوانات خانگی با دامپزشک مشورت کنید.
• اگر در منطقه‌ای با موارد طاعون حضور دارید، توصیه‌های بهداشتی محلی را دنبال کنید.
• در صورت بروز تب، تورم دردناک غدد لنفاوی یا علائم تنفسی پس از تماس مشکوک، بی‌درنگ به مرکز درمانی مراجعه کنید.
طاعون در جهان امروز
طاعون دیگر آن بیماریِ مهارنشدنیِ گذشته نیست، اما کاملاً از میان نرفته است. موارد پراکندهٔ آن در برخی مناطق آفریقا، آسیا و قارهٔ آمریکا گزارش می‌شود. وجود بیماری در میان حیوانات و جوندگان، نیاز به مراقبت‌های بهداشتی و نظارت بر شیوع‌های محلی را حفظ می‌کند. در صورت شناسایی زودهنگام، درمان مناسب و اجرای اقدامات بهداشت عمومی، می‌توان از گسترش بیماری جلوگیری کرد.
نتیجه‌گیری
طاعون نمونه‌ای روشن از پیوند تاریخ پزشکی و تحول دانش علمی است: بیماری‌ای که زمانی علت و راه انتقالش ناشناخته بود، اکنون عامل مشخص، روش‌های تشخیصی و درمان مؤثر دارد. بااین‌حال، سرعت پیشرفت بیماری در برخی گونه‌های آن اهمیت تشخیص و درمان فوری را همچنان حفظ کرده است. آگاهی از راه‌های انتقال، کاهش تماس با کک‌ها و جوندگان و مراجعهٔ سریع به پزشک، مهم‌ترین ابزارهای پیشگیری و کنترل طاعون هستند.
